نحوه تهیه منابع گیاهی :

به طور کلی ، داروهای گیاهی باید از نظر میکروبی ، باقیمانده حشره کش ها و مواد رادیو اکتیو، فلزات سمی ، آلودگی ها تقلبات آزمایش شوند.

محدوده مجاز میزان آلودگی گیاهان دارویی برای مصارف دارویی و خوراکی  در فارماکوپه ها ذکر شده است.

همچنین تخصص فرد جمع آوری کننده در زمینه شناسایی گیاه بسیار مهم است و در غیر این صورت خطر استفاده از گیاهان سمی به جای استفاده از گیاه دارویی مورد نظر امکان پذیر است.

عصاره گیاهی چیست ؟

عصاره یکی از اشکال دارویی است که به صورت خوراکی مصرف می شود و به سه شکل جامد، نیمه جامد و مایع وجود دارد. عصاره ها که به کمک حلال مناسب طی عملیات ماستراسیون ، پرکولاسیون و یا عملیات مناسب دیگر تهیه می شوند ، یا خودشان به تنهایی به عنوان دارو مصرف می شوند و یا اینکه بخشی از یک دارو را تشکیل می دهند. به طور کلی تهیه عصاره مبنی بر استخراج مواد موثره و فعال به وسیله یک حلال مناسب می باشد. حلال ها معمولاً عبارتند از الکل اتیلیک با درجه های الکلی مختلف، آب و اتر و مخلوطی از آنها ، اتیلن در کلراید و در کلرو اتیل اترودی ایزوپروپیل اتر می باشند. برتری این ترکیبات به سایر حلالها این است که سبب تغییر و تجزیه شیمیایی ظروف فلزی نمی شوند و همچنین در برابر اکسیداسیون و هیدرولیز مقاومند.

عصاره های مورد استفاده در فرآورده های آرایشی -  بهداشتی باید ویژگیهای خاصی داشته باشند که کمی متفاوت از عصاره هایی است که در داروسازی استفاده می شوند . پروپیلن گلایکول یا بوتیلن گلایکول به طور وسیعی در فرآورده های آرایشی استفاده می شوند. اگر چه ارتباط واضحی بین میزان گیاه به کار رفته و غلظت مواد فعال موجود در عصاره نهایی وجود دارد با اینحال شرایط استخراج نقش مهمی را در کیفیت عصاره نهایی دارد.

با استفاده از الکل ، پروپیلن گلایکول، بوتیلن گلایکول، آب یا مخلوط این حلالها می توان مواد محلول در آبی مانند اجزای بیوفنلی، تانن ها و تیامین ها، ترپن ها و آمینو اسیدها را استخراج کرد و با حلالهای روغنی، کاروتنوئیدها و اسیدهای چرب ضروری و ... قابل استخراج هستند.  به عنوان یک قانون  کلی میزان عصاره به کار رفته در فرآورده های آرایشی مورد استفاده در سطح پوست نباید از 1 % تجاوز نماید. 1

ارزیابی عصاره های گیاهی :

عصاره باید شفاف، عاری از ذرات خارجی، بدون کدورت و رسوب باشد. رنگ عصاره باید متناسب با گیاه و مواد موجود در آن باشد. بوی استشمام شده از عصاره باید مشابه بوی گیاه مربوطه باشد . هر چند عصاره های گلیکولی و خصوصا هیدرو گلیکولی به اندازه ای که بتوانند جایگزین مواد عطری محصول باشند معطر نیستند.

علیرغم اینکه عصاره های حاوی مواد محافظت کننده مناسب در غلظت معین خصوصیات اصلی خود را حفظ میکنند، تست های باکتریولوژیک آزمایشهای مهمی هستند.

تعیین باقیمانده خشک معمولاً به عنوان یک روش ارزیابی کیفیت عصاره مورد استفاده قرار می گیرد. باقیمانده خشک در واقع قسمت قابل حل در حلال یا همان قسمت قابل استخراج گیاه است که در هر گیاه با توجه به مواد شیمیایی تشکیل دهنده آن متفاوت است.

روشهای استخراج :

عبارت است از ماسراسیون و پرکولاسیون

انتخاب روش استخراج به چند عامل بستگی دارد :

1 . طبیعت گیاه خام و انطباق آن با هر یک از روشهای موجود

2 . تمایل به دست آوردن عصاره کامل یا نزدیک به کامل

انواع عصاره ها :

1.       عصاره های خشک : فرآورده هایی به صورت پودر سائیده شده اند که ممکن است محتوی توده هایی به هم چسبیده باشند. این عصاره ها به طریق تبخیر عصاره های مایع در فشار پایین و دمای کمتر از 60 درجه سانتی گراد به دست می آیند و 2 تا 6  برابر قوی تر از ماده اولیه خام هستند.

2.       عصاره های نرم و کشدار : این عصاره ها فرآورده هایی نیمه جامدند که حد واسط عصاره های مایع و عصاره های خشک  می باشند. ان عصاره ها به وسیله تبخیر نسبی عصاره های مایع یا با روشهای خاصی که در مونوگراف مربوط به هر ماده ذکر شده است، تهیه می گردد.

3.       عصاره های  مایع :  این عصاره ها فرآورده هایی مایعند که معمولا یک قسمت وزنی از آنها برابر با یک قسمت وزنی از ماده اولیه خشک است. عصاره های مایع معمولا طبق روشهای شرح داده شده در فاماکوپه ها یا به وسیله حل کردن یک عصاره خشک یا کشدار، در الکلی با درجه الکلی مناسب و سپس صاف کردن به دست می آیند.

قسمت های مورد استفاده گیاه برای عصاره گیری : 2

بخشهای مورد استفاده گیاه (برگ، ریشه، پوست ، میوه ، دانه و ...) ، اغلب دارای اجزا و مواد موثره کاملا متفاوتی هستند . به طوری که ممکن است قسمتی سمی باشد ولی دیگر بخشها بی ضرر باشند. در گیاه درمانی ممکن است کل گیاه و یا فقط قسمت خاصی از آن به عنوان دارو و جهت درمان مورد استفاده قرار گیرند.

برگ : ممکن است برگها به تنهایی یا همراه برگچه ها و دمبرگها مورد استفاده قرار گیرند. ساقه ها و حتی شاخه های کوچک نیز مورد استفاده قرار می گیرند. به عنوان مثال در گیاه ژینکو فقط برگها مصرف دارویی دارند.

ریشه : ریشه های چوبی یا نرم در بسیاری از گونه های گیاهی به عنوان دارو مورد استفاده قرار می گیرد. ریشه ها ممکن است فیبری ( مثل ریشه گزنه) ، سفت ( مثل ریشه شیرین بیان ) یا نرم ( مثل ریشه پنجه شیطان) باشد.

پوست : پوست لایه خارجی محافظ تنه درختان است که بوسیله لایه سلولهای زنده سطح چوب تولید می شوند. معمولا پوست دارای غلظت بالایی از مواد موثره است و در برخی از گیاهان مصرف دارویی دارد مانند پوست بلوط

اندام هوایی : در این حالت تمام بخشهای هوایی گیاه مورد مصرف قرار می گیرد. برداشت زمانی صورت می گیرد که گیاهان در فصل گلدهی باشند. مانند علف چای

گلها : به صورت مشخص گلها در طب سنتی مورد استفاده قرار می گیرند. از این گروه می توان به گل بابونه اشاره کرد. گاهی اوقات قسمتهای خاصی از یک گل مورد استفاده قرار می گیرد مثل پرچم در زعفران

میوه : گاهی میوه های ریز خشک که مصرف دارویی دارند با بذر اشتباه گرفته می شوند. بعضی اوقات کل میه خشک شده مورد مصرف قرار می گیرد مثل خار مریم و گاهی بخش های خاصی از میوه مثل پوست انار

دانه : دانه ها در میوه های گیاهی وجود دارند و گاهی به عنواندارو مورد استفاده قرار می گیرند مثل دانه کرچک و شنبلیله


مواد موثره گیاه

نوع اول مواد حاصل از سوخت و ساز اولیه { اساسأ ساکارید} یا مواد مورد نیاز و حیاتی، که در همه ی گیاهان سبز با عمل فتوسنتز به وجود می آیند.

نوع دوم مواد حاصل ازسوخت و ساز ثانویه که در اثر جذب ازت توسط گیاه تولید می شوند. این تولیدات ظاهرأ اغلب برای گیاه بدون فایده هستند، ولی بر عکس اثرات درمانی آنها قابل توجه است. منظور از این ترکیبات اسانس های روغنی ( یا اسانس طبیعی )، رزین ها و آلکالوییدهای مختلف نظیر تریاک است.

عمومأ این مواد در حالت طبیعی به طور خالص یافت نمی شوند و به حالت ترکیب با عناصر دیگری همراهند که به صورت مکمل اثرات آنها را تقویت می کنند. با این حال حتی اگرگیاه دارویی فقط یک ماده فعال داشته باشد باز اثر آن روی بدن انسان مفید تر از همان ماده در حالت به دست آمده از سنتز شیمیایی است.

● مواد موجود در گروههای اصلی :

▪ آلکالوییدها : ترکیبات پیچیده ی ازت دار بوده و نوع بازی آن ها معمولأ اثرات قوی فیزیولوژیک دارد. ضمنأ آنها اکثرأ سموم گیاهی بسیار موثر و دارای اثرات خاصی نیز هستند.

الکالوییدها را بر حسب ترکیبات شیمیایی و خصوصأ ساختمان ملکولی آنها در چندین دسته و گروه تقسیم بندی می کنند.

الف) فنیل آلانین : کاپساییسین در فلفل- کلشیسین در ارکیده

ب ) آلکالویید ایزوکینولییک : مرفین، اتیل مرفین، کدیین، پاپاورین ، آلکالوییدهای ایندولیک : ارگومترین، ارگوتامین از زنگ غلات

ج ) آلکالوییدهای کینولییک : شاخه برگدار سداب معمولی

د ) آلکالوییدهای پیریدیک و پیپریدیک : ریسینین در کرچک - تری گونلین در شنبلیله - کونین(سم خطرناک ) در شوکران کبیر.

ه ) آلکالوییدهای استرویید : ریشه بنفشه معطر - تاج الملوک (آکونیتین به عنوان مثال )

▪ گلوکوزید ها :

از سوخت و ساز ثانویه ی گیاه حاصل و از دو قسمت تشکیل شده اند.

یک قسمت آن مانند گلوکز محتوی قند و در اکثراوقات غیر فعال است و اثر مناسبی روی حلال بودن گلوکوزید و جذب آن حتی انتقال ان از یک عضو به عضو دیگر دارد. اثر درمانی مربوط به قسمت دوم است که به ان اگلیکن { یا اگلوکن } گفته می شود .بر حسب ترکیبات به انواع زیر تقسیم می شود :

1) تیو گلوکوزیدها : حاوی گوگرد که به طور آلی به آن متصل ( خانواده کلم )

2) گلوکوزیرهای مشتق از اسید سیانیدریک : که از ترکیبات سیانیدریک متصل به یک قند تشکیل می شود. ( با تاثیر آنزیم آنها تجزیه (( اغلب در دهان انسان )) و به اسید سیانیدریک آزاد که یک نوع سم است تبدیل می شود. ) بادام تلخ گل آقاطی سیاه آلو و برگ گیلاس

3) گلوکوزیدهای آنتراکینونیک : در اکثر موارد پیگمانهای شفافی هستند که به آسانی مورد اشتباه قرار می گیرند آنها 6 8 ساعت بعد از جذب اثر ملین دارند ( ساقه زیر زمینی ریوند )

4) کاردیوگلوکوزیدها ( گلوکوزیدهای دیژیتال ) : مواد بسیار مهمی هستند و به مقدار کمی فعالیت قلب را تنظیم می کند بر حسب ساختمان شیمیایی آنها را به :

کاردنولیدها : گل انگشتانه موگه و آدونیس و بوفادینول ها ( ریشه هلبور) تقسیم می کنند .

5) گلوکوزیدهای فنلیک : متعلق به گروه عناصری هستند که اثرات و در بیش تر موارد عطر خاصی نیز دارد. به همین دلیل برخی مواقع آنها را در میان عناصر معطر طبقه بندی می کنند (مشتقات سالیسیلیک موجود در پوست درخت بید، ریش بز، جوانه های صنوبر آربوتین و متیل آربوتین موجود در بوسرول، مورد و خزه ).

▪ ساپونین ها :

در بسیاری از گیاهان دارویی وجود دارند. از نظر علم شیمی به وسیله ی ریشه گلوکوزیدیک (گلوکز،گلکتوز) که متصل به ریشه اگلیکون است مشخص می شوند. خاصیت اصلی فیزیکی آنها کاهش شدید فشار سطحی آب است.

تمام ساپونین ها کف زیادی دارند و از پاک کننده های عالی هستند. انها یک خاصیت دیگر نیزدارند و آن عبارتست از توانایی همولیز کردن گلبولهای قرمز بدین ترتیب است که هموگلوبین موجود در آنها را آزاد می کند و این چیزی است که غیر قابل مصرف بودن برخی از آنها را به علت سمی بودنشان را توجیه می کند.

ساپونین ها مخاط را تحریک می کنند و سبب شل شدن مخاط روده می شوند و همراه با مصرف گیاهی نطیر بنگ سفید ریشه شیرین بیان و چوبک باعث افزایش ترشحات شش ها و یا به عبارتی خلط آور ( اکسپکتورانت ) می شوند. از آنها به عنوان مسهل و ضد عفونی کننده مجاری ادرار ( برگ درخت زبان گنجشک ، ریشه آنونین خاردار ) نیز استفاده می شود. ریشه معروف جینسینگ که در چین ، کره ، خاوردور و روسیه یافت می شودهم سرشارست از ساپونین .

▪ مواد تلخ :

این مواد تلخ مزه اند و ضمن تحریک اشتها ترشح شیره معده را نبز زیتد می کند. فارماکولوژی این مواد را مواد تلخ موجود در گیاهان ترپنیک می نامند که باعث آزاد سازی آزولن و همچنین گلوکوزیدهایی با ساختمان های مختلف بیوشیمیایی می شوند.

به عنوان مثال اولین گروه شامل عصاره های تلخ افسنتین و باد آورد می شوند.

و گروه دوم که بسیار معمول ترند شامل عصاره گیاهان خانواده جینتیاناسا ، گل گندمیان و غیره می شود .

▪ تانن ها :

این مواد دارای ترکیبات شیمیایی مختلفی هستند، خاصیتی مشترک دارند و آن این است که توانایی انعقاد آلبومین ها، فلزات سنگین و آلکالوییدها را دارند. آنها در آب محلول هستند و استفاده طبی از آنها اساسأ به خاطر خاصیت قابض بودنشان است. خاصیت انعقاد آلبومین های مخاطی و بافتی ، اثراتی از قبیل کاهش تحریکات و درد و متوقف نمودن خونریزی های کوچک را دارد.

جوشانده و سایر حالات داروهایی که سرشار از تانن هستند، در اکثر مواردبه صورت مصارف خارجی علیه تورم حفره دهانی ، زکام برونشیت ، خونریزی موضعی ، روی سوختگی و ورم حاصل از سرمازدگی ، زخم ، بواسیر و تعرق بیش از حد به کاربرده می شوند.

در مصارف داخلی نیز در موارد زکام معده ای ، اسهال ، عفونت های مثانه و همچنین به عنوان ( آنتی دوت ) پادزهر در هنگام مسمومیت با آلکالوییدهای گیاهی به کار می روند.

اسید تانیک که از پینه های درخت بلوط ( مازو ) به دست می آید اغلب در داروسازی مورد استفاده بوده و برای تهیه آن از پوست درخت بلوط، برگ گردو، برگ و میوه مورد، برگ تمشک وغیره استفاده می شود.

1) مومنی ، تاج خانم ; اغصانی ، پریسا ; روحانی ، نغمه . عصاره های گیاهی .انتشارات شهید فرهاد رضا ، 1379

2) بن اریک فون ویک ، مایکل ونیک . مهمترین گیاهان دارویی جهان . ترجمه صفایی خرم ، مهدی ; جعفر نیا ، سامان ; خسروشاهی ، سارا . ص 30 – 28


http plant mihanblog com